منافى كمالات لايق مقام تجرد و تروحن نفس ، محشور شود و به طور دفعى - نه تدريجى - به باطن وجود ، رجوع نمايد ، خويش را در آلام روحانى مشاهده مىنمايد . و همان طورى كه لذات عقلى به حسب قوت و تماميت وجود ، به مراتب اعلى و أتمّ از لذات جسمانى است ، آلام عقلى خاص مقام باطن وجود انسان نيز اقوى و ادوم و أتمّ از آلام حسى است . معاقب در آلام حسى و منشأ عذاب در عذاب جسمانى ، امرى خارج از وجود ( معاقب ) و نفس و موجبات آلام عقلى داخل در مملكت روح انسانى است . نفوس صاحبان ذكاوت چون فاقد لذات عقلانى و متصف به آلام روحانى هستند ، در مقام تحمل عقاب و عذاب و ادراك جهالات و تأثر از مبادى عذاب ، به بدن و تعلق به جسمى از اجسام احتياج ندارند ؛ چه آن كه هيچ لذتى از لذات حسى به مرتبهء لذات عقلى نرسد . و هيچ المى از آلام عقلانى از حيث تماميت تأثير و مبدئيت اثر با آلام جسمى قابل مقايسه نمىباشد [ 1 ] . بايد دانست از آن جايى كه مراتب و درجات كمال علمى و عملى ، قابل شدت و ضعف و كمال و نقص و داراى مراتب مختلف و متعدد است ، درجات مثوبات روحانى و مراتب لذات عقلانى و درجات جنت و بهشت و مظاهر آن نيز متعدد و قابل شدت و ضعف است . و قهرا درجات و دركات نار و مراتب عذاب و الم عقلى نيز مختلف و متعدد است . و مسلما سعادت و شقاوت نيز به اين اعتبار داراى ادنى مرتبه و اعلىمرتبه‌اند ، ولى تعيين مرتبهء اخير سعادت و تميز ادنى مرتبهء شقاوت به حسب قياس و برهان ، مشكل و با تقريب و ظن ، قابل تعيين است . [ 2 ]